حضرت محمد(ص)

رسول درس ناخوانده

يكي ازنكات روشن زندگي رسول اكرم صلي الله عليه وآله اين است كه درس ناخوانده ومكتب ناديده بوده است.نزد هيچ معلمي نياموخته وباهيچ نوشته ودفتر وكتابي آشنانبوده است.

احدي ازمورخان،مسلمان ياغيرمسلمان ،مدعي نشده است كه آن حضرت دردوران كودكي ياجواني،چه رسد به دوران كهولت وپيري كه دورۀ رسالت است ،نزد كسي  خواندن ونوشتن آموخته است،وهمچنين احدي ادعا نكرده وموردي رانشان نداده است كه آن حضرت قبل ازدوران رسالت يك سطر خوانده ويايك كلمه نوشته است.

مردم عرب ،بالاخص عرب حجاز،درآن عصر وعهد به طوركلي مردمي بي سواد بودند.افرادي ازآنها كه ميتوانستند بخوانند وبنويسند انگشت نما بودند.عادتا ممكن نيست كه شخصي درآن محيط اين فن رابياموزد ودرميان مردم به اين صفت معروف نشود.

چنانكه مي دانيم-وبعدا دربارۀ اين بحث خواهيم كرد- مخالفان پيغمبر اكرم درآن تاريخ اورابه اخذ مطالب از افواه ديگران متهم نكردند كه چون باسواد است وخواندن ونوشتن مي داند كتابهايي نزد خود دارد ومطالبي كه مي آورد از آن كتابها استفاده كرده است.اگر پيغمبر كوچكترين آشنايي باخواندن ونوشتن ميداشت قطعا مورد اين اتهام واقع مي شد.

اعترافات ديگران

خاورشناسان نيز كه باديدۀ انتقاد به تاريخ اسلامي مي نگرند كوچكترين نشانه اي برسابقۀ خواندن ونوشتن رسول اكرم نيافته،اعتراف كرده اند كه اومردي درس ناخوانده بود واز ميان ملتي درس ناخوانده برخاست.

كارلايل دركتاب معروف الابطال مي گويد:

يك چيز رانبايد فراموش كنيم وآن اينكه محمد هيچ درسي از هيچ استادي نياموخته است.صنعت خط تازه درميان مردم عرب پيدا شده شود.

به عقيدۀ من حقيقت اين است كه محمد باخط، خواندن آشنانبوده ،جز زندگي صحرا چيزي نياموخته بود.

ويل دورانت درتازيخ تمدن مي گويد:

ظاهرا هيچ كس دراين فكرنبود كه وي (رسول اكرم)رانوشتن وخواندن آموزد.درآن موقع هنرنوشتن وخواندن به نظر عربان اهميتي نداشت.به همين جهت درقبيلۀ قريش بيش ازهفده تن خواندن ونوشتن نمي دانستند.معلوم نيست كه محمد شخصا چيزي نوشته باشد وازپس پيمبري كاتب مخصوص داشت.معذلك معروف ترين وبليغ ترين كتاب زبان عربي به زبان وي جاري شد ودقايق امور رابهتر ازمردم تعليم داده شناخت.

جان ديون پورت دركتاب عذر تقصير به پيشگاه محمد وقرآن مي گويد:

دربارۀ تحصيل وآموزش ،آن طوري كه درجهان معمول است،همه معتقدند كه محمد تحصيل نكرده وجز آنچه درميان قبيله اش رايج ومعمول بوده چيزي نياموخته است.

كونستان ويرژيل گيورگيو دركتاب محمد پيغمبري كه ازنو بايد شناخت مي گويد:

بااينكه امي بود،دراولين آيات كه بروي نازل شده صحبت ازقلم وعلم،يعني نوشتن ونويسانيدن وفراگرفتن وتعليم دادن است.درهيچ يك ازاديان بزرگ اين اندازه براي معرفت قائل به اهميت نشده اند وهيچ ديني رانمي توان يافت كه درمبدأ آن ،علم ومعرفت اينقدر ارزش واهميت داشته باشد.اگر محمد يك دانشمند بود،نزول اين آيات درغار(حرا)توليد حيرت نمي كرد،چون دانشمندان قدرعلم رامي داند،ولي اوسواد نداشت ونزدهيچ آموزگاري درس نخوانده بود.من به مسلمانها تهنيت مي گويم كه درمبدأ دين آنهاكسب معرفت اينقدر بااهميت تلقي شده.

گوستا ولوبون دركتاب معروف خودتمدن اسلام وعرب مي گويد:

اين طور معروف است كه پيغمبرامي بوده است،وآن مقرون به قياس هم هست.زيرااولا اگرازاهل علم بود ارتباط مطالب وفقرات قرآن به هم بهتر مي شد،بعلاوه آن هم قرين قياس است كه اگرپيغمبر امي نبود نمي توانست مذهب جديدي شايع ومنتشر سازد،براي اينكه شخص امي به احتياجات اشخاص جاهل بيشتر آشناست وبهتر مي تواندآنها رابه راه راست بياورد.به هرحال،پيغمبرامي باشدياغيرامي،جاي هيچ ترديدي نيست كه اوآخرين درجه عقل وفراست وهوش رادارابوده است.

گوستاولوبون به علت آشنانبودن بامفاهيم قرآني،وهم به خاطرافكارمادي كه داشته است سخن ياوه اي درباره ارتباط آيات قرآن ودرباره عاجز بودن عالم ازدرك احتياجات جاهل مي بافدوبه قرآن وپيغمبراهانت مي كند،درعين حال اعتراف داردكه هيچ گونه سندي ونشانه اي برسابقه آشنايي پيغمبراسلام باخواندن ونوشتن وجود ندارد.

غرض ازنقل سخن اينان استشهاد به سخنشان نيست.براي اظهارنظردرتاريخ اسلام ومشرق،خودمسلمانان ومشرق زميني هاشايسته ترند.نقل سخن اينان براي اين است كه كساني كه خودشخصامطالعه ندارندبدانند كه اگر كوچكترين نشانه اي دراين زمينه وجود مي داشت ازنظر مورخان كنجكاوومنتقد غيرمسلمان پنهان نمي ماند.

رسول اكرم درخلال سفري كه همراه ابوطالب به شام رفت،ضمن استراحت دريكي ازمنازل بين راه،برخورد كوتاهي بايك راهب به نام بحيرا1داشته است.اين برخورد،توجه خاورشناسان راجلب كرده است كه آياپيغمبراسلام ازهمين برخورد كوتاه چيزي آموخته است؟

وقتي كه چنين حادثه كوچكي توجه مخالفان را درقديم وجديد برانگيزد،به طريق اولي اگركوچكترين سندي براي سابقه آشنايي رسول اكرم باخواندن ونوشتن وجودمي داشت،ازنظرآنان مخفي نمي ماند ودرزير ذره بين هاي قوي اين گروه چندين باربزرگتر نمايش داده مي شد.

براي اينكه مطلب روشن شودلازم است دردوقسمت بحث شود:

1.دوره قبل ازرسالت

2.دوره رسالت

دردوره رسالت نيزازدونظر بايدمطلب موردمطالعه قرارگيرد:

1.نوشتن

2.خواندن

بعداخواهيم گفت آنچه قطعي ومسلم است ومورداتفاق علماي مسلمين وغيرآنهاست اين است كه ايشان قبل ازرسالت كوچكترين آشنايي باخواندن ونوشتن نداشته اند.اما دوره رسالت ،آن اندازه قطعي نيست.دردوره رسالت نيزآنچه مسلم تراست ننوشتن ايشان است،ولي نخواندنشان آن اندازه مسلم نيست.ازبرخي روايات شيعه ظاهر مي شودكه ايشان دردوره رسالت مي خوانده اند ولي نمي نوشته اند،هرچندروايات شيعه نيزدراين جهت وحدت وتطابق ندارند.آنچه ازمجموع قرائن ودلائل استفاده مي شوداين است كه دردوره رسالت نيز نه خوانده اندونه نوشته اند.

براي اينكه دوره ماقبل رسالت رارسيدگي كنيم لازم است درباره وضع عمومي عربستان درآ» عصر ازلحاظ خواندن ونوشتن بحث كنيم.

ازتواريخ چنين استفاده مي شودكه مقارن ظهوراسلام،افرادي درآن محيط كه خواندن ونوشتن مي دانسته اندبسيار معدود بوده اند.

پيدايش خط درحجاز

بلاذري درآخرفتوح البلدان آغازپيدايش خط رادرميان اعراب حجاز چنين ذكر مي كند:

اولين بارسه نفرازقبيله«طي»(كه درمجاورت شام بودند)خط(خط عربي)راوضع كردندوهجاء عربي رابه هجاء سرياني قياس كردند.بعدعده اي ازاهل انباراين خط راازآن سه نفرآموختند واهل حيره ازاهل انبار فراگرفتند.بشربن عبدالملك كندي برادراكيدربن عبدالملك كندي امير دومة الجندل كه نصراني بود،دررفت وآمدهاي خودبه حيره خط عربي راازاهل حيره ياده گرفت.همين بشربراي كاري به مكه رفت وسفيان بن اميه(عموي ابوسفيان)وابوقيس بن عبدمناف بن زهره اوراديدندكه مي نوشت،ازاو خواستندكه نوشتن رابه آنها تعليم كندواوبه آنهاتعليم كرد.بعدخود بشر بااين دو نفردريك سفرتجارتي به طائف رفتند،غيلان بن سلمه ثقفي درطائف خط نوشتن راازآنها آموخت.بعدبشر ازآن دونفر جداشد وبه ديارمصر رفت.عمروبن زرارة كه بعدبه عمروكاتب معروف شدنوشتن راازاوآموخت. سپس بشربه شام رفت ودر آنجاعده زيادي ازاوفراگرفتند.

ابن النديم درالفهرست،فن اول ازمقاله اولي،به قسمتي ازگفته هاي بلاذري اشاره مي كند.ابن النديم ازابن عباس روايت مي كندكه اول كسي كه خط عربي نوشت سه نفر ازمردان قبيله بولان بودند كه قبيله اي است درانبار،واهل حيره ازمردم انبار فراگرفتند.

ابن خلدون نيزدرمقدمه خويش فصل «في انّ الخطّ والكتابة من عداد الصنائع الانسانيّة»قسمتي ازگفته هاي بلاذري راذكر وتأييد مي كند.

بلاذري باسند روايت مي كند كه هنگام ظهور اسلام درهمه مكه چندنفر باسواد بودند.مي گويد:

اسلام ظهور كردودرقريش فقط هفده نفرصنعت نوشتن رامي دانستند:عثمان بن عفان،ابوعبيده جراح ،طلحه،يزيد بن ابي سفيان،ابوحذيفة بن ربيعه،حاطب بن عمرو عامري ،ابوسلمۀ مخزومي ،ابان بن سعيد اموي،خالد بن سعيد اموي ،عبدالله بن سعد بن ابي سرح،حويطب بن عبدالعزي ،ابوسفيان بن حرب،معاوية بن ابي سفيان ،جهيم بن الصلت ،علا ءبن الحضرمي كه ازهم پيمانان قريش بود نه ازخود قريش.

بلاذري فقط يك زن قرشي رانام مي برد كه دردورۀ جاهليت مقارن ظهور اسلام،خواندن ونوشتن مي دانست واورا «شفاء»دختر عبدالله عدوي بود.اين زن مسلمان شد واز مهاجران اوليه به شمار مي رود.بلاذري ميگويد:

اين زن همان است كه حفصه همسر پيغمبر رانوشتن آموخت وروزي پيغمبر اكرم به اوفرمود:الا تعلمين حفصة رقية‌النملة‌كما علمتها الكتابة يعني همچنان كه نوشتن رابه حفصه آموزانيدي خوب است «رقية‌النملة»2رانيز به وي بياموزي.

بلاذري آنگاه چند زن از زنان مسلمان رانام مي برد كه دردورۀ اسلام،هم مي خواندند وهم مي نوشتند وياتنها مي خواندند،مي گويد:

حفصه همسر پيغمبر مي نوشت،ام كلثوم دختر عقية‌بن ابي معيط (اززنان مهاجر اوليه)نيز مينوشت. عايشه دختر سعد گفت پدرم به من نوشتن آموخت .كريمه دخترمقداد نيز مي نوشت.وعايشه (همسر پيغمبر)مي خواند ولي نمي نوشت .همچنين ام سلمه.

بلاذري سپس نام كساني را كه درمدينه سمت دبير ي رسول خدا راداشتند ذكر مي كند .آنگاه مي گويد مقارن ظهور اسلام فقط يازده نفر از مردم اوس وخزرج (دوقبيلۀ معروف ساكن مدينه)صنعت خط رامي دانستند ونام آنها راهم ذكر مي كند.

معلوم مي شود صنعت خط،تازه وارد محيط حجاز شده بوده است واوضاع واحوال محيط آن روز حجاز چنان بوده كه اگر كسي خواندن يانوشتن مي دانست معروف خاص وعام مي شد .افرادي كه مقارن ظهوراسلام اين صنعنت رامي دانستند ،چه درمكه وچه درمدينه معروف وانگشت نما ومعدود وانگشت شمار بودند .لهذا نامشان درتاريخ ثبت شد،واگر رسول خدا در زمرۀ آنان مي بود قطعا به اين صنعت شناخته مي شد ونامش درزمرۀ آنان برده مي شد وچون اسمي از آن حضرت درزمرۀ آنان نيست معلوم مي شود به طورقطع اوباخواندن ونوشتن سروكار نداشته است.

دورۀ رسالت ومخصوصا دورۀ‌مدينه

ازمجموع قرائن به دست مي آيد كه رسول اكرم دردورۀ رسالت نيز نه مي خواند ونه نوشت،ولي علماي اسلامي –چه شيعه وچه سني-دراين جهت وحدت نطر ندارند،بعضي استبعاد كرده اند كه چگونه ممكن است وحي –كه همه چيز رامي آموخته است-خواندن ونوشتن رابه اونياموخته باشد؟

درچندين روايت از روايات شيعه وارد شده كه آن حضرت دردوران رسالت مي خوانده ولي نمي نوشته است.از آن جمله روايتي است كه صدوق درعلل الشرايع آورده است:

ازمنتهاي خدا برپيامبرش اين بودكه مي خواند ولي نمي نوشت.هنگامي كه ابوسفيان متوجه احد شد عباس عموي پيغمبر نامه اي به آن حضرت نوشت .وقتي نامه رسيد كه اودر يكي ازباغهاي اطراف مدينه بود .پيغمبر نامه راخواند ولي اصحابش رابه مضمون نامه آگاه نكرد.امركرد همه به شهر بروند .همينكه به شهر رفتند موضوع رابه اطلاع آنها رسانيد.

ولي درسيرۀ زيني دحلان جريان نامۀ عباس رابرخلاف روايت علل الشرايع نقل مي كند،مي گويد:

همين كه نامۀ عباس به رسول خدار سيد ،مهرش راباز كرد،به ابي بن كعب داد بخواند .كعب خواند پيغمبر دستورداد كتمان كند.پس از آن رسول خدا برسعد بن الربيع صحابي معروف وارد شد وموضوع نامۀ عباس رابا او درميان گذاشت واز او نيز خواست فعلا موضوع راپنهان نگه دارد.

بعضي معتقدند كه آن حضرت دردورۀ رسالت ،هم مي خواند ه وهم مي نوشته است.سيد مرتضي –به نقل بحارالانوار-مي گويد:

عقيدۀ شعبي وجماعتي ازاهل علم اين است كه رسول اكرم ازدنيا نرفت مگر اينكه هم خواند وهم نوشت.

سيدمرتضي خود به حديث معروف دوات وقلم (يادوات وشانه)استناد مي كند ،مي گويد:

دراخبار معتبر ودرتواريخ وارد شده ك آن حضرت درحين وفات فرمود دوات وشانه بياوريد تابراي شما دستور ي بنويسم كه بعد ازمن گمراه نشويد.

استناد به حديث دوات وقلم استناد صحيحي نيست اين حديث صراحت ندارد كه رسول خدا مي خواسته است بادست خود بنويسد.اگر فرض كنيم مي خواسته است درحضور جمع فرمان بدهد بنويسند وآنها راشاهد بگيرد وبه عنوان شهادت ازآنها امضا بگيرد،باز  تعبير اينكه «‌مي خواهم براي شما چيزي بنويسم كه گمراه نشويد»صحيح است.به اصطلاح ادبي،اين گونه تعبيرات «استاد مجازي»است.اسناد مجازي ازوجوه فصاحت است ودرزبان عربي وغير عربي شايع است.

دبيران پيغمبر

 از نصوص تواريخ معتبر و قديمي اسلامي به دست مي‏آيد كه رسول خدا در مدينه گروهي "دبير" داشته است. اين دبيران وحي خدا ، سخنان پيغمبر، عقود و معاملات مردم ، عهدها و پيمان نامه‏هاي رسول خدا با مشركين و اهل‏ كتاب ، دفاتر صدقات و مالياتها ، دفاتر غنايم و اخماس و نامه‏هاي‏ فراوان آن حضرت را به اطراف و اكناف مي‏نوشته‏اند .علاوه بر وحي خدا و سخنان شفاهي آن حضرت كه نوشته شده و باقي است ،عهدنامه‏ها و بسياري از نامه‏هاي رسول خدا نيز در متن تاريخ ثبت شده است‏
. محمد بن سعد در الطبقات الكبير  در حدود صد نامه از آن حضرت كه‏متن اكثر آنها را آورده است نقل مي‏كند .برخي از اين نامه‏ها به سلاطين و حكمرانان جهان و روساي قبايل و حكام‏دست نشانده رومي يا ايراني خليج فارس و ساير شخصيتهاست و مشتمل بردعوت به اسلام است ، برخي ديگر حكم بخشنامه و دستورالعمل دارد و جزءمدارك فقهي اسلام به شمار مي‏رود ، برخي ديگر به منظور كارهاي ديگر است .بسياري از آن نامه‏ها معلوم است كه به خط چه كسي است ، كاتب نام خود رادر آخر نامه قيد كرده است . گويند اول كسي كه اين سنت را در آنجا رايج‏ كرد كه نام كاتب در آخر نامه قيد شود ، ابي بن كعب صحابي معروف است .هيچيك از اين نامه‏ها و پيمان‏نامه‏ها و دفاتر را رسول خدا به خط خودننوشته است ، يعني يك جا نمي‏بينيم كه گفته باشند فلان نامه را رسول خدابه خط خود نوشت بالاتر اينكه هيچ جا ديده نمي‏شود كه رسول خدا يك آيه‏قرآن را به خط خود نوشته باشد ، در صورتي كه كتاب وحي هر كدام به خط خودقرآني نوشته‏اند . آيا ممكن است رسول اكرم خط بنويسد و آنگاه به خط خودقرآني يا سوره‏اي از قرآن و لااقل آيه‏اي از قرآن ننويسد ؟ !در كتب تواريخ نام دبيران رسول خدا آمده است . يعقوبي در جلد دوم‏تاريخ خويش مي‏گويد :

مسعودي در التنبيه والاشراف تا اندازه‏اي تفصيل مي‏دهد كه اين دبيران ،هر كدام چه نوع كاري را به عهده داشته‏اند و نشان مي‏دهد كه اين دبيران‏بيش از اين توسعه كار داشته و نوعي نظم و تشكيلات و تقسيم كار در ميان‏بوده است . مي‏گويد :

جريان حديبيه

در تاريخ زندگي رسول اكرم جريانهايي پيش آمده كه روشن مي‏كند آن حضرت‏حتي در دوره مدينه نه مي‏خوانده و نه مي‏نوشته است . در ميان همه آنهاحادثه حديبيه به علت حساسيت خاص تاريخي از همه معروفتر است و با آنكه‏نقلهاي تاريخي و حديثي اختلافاتي با يكديگر دارند ، باز هم تا حدود زيادي‏
به روشن شدن مطلب كمك مي‏كند .
در ماه ذي القعده سال ششم هجري ، رسول خدا ( ص ) به قصد انجام عمره وحج ، مدينه را به سوي مكه ترك كرد ، دستور داد شترهاي قرباني را با علايم‏قرباني همراهشان سوق دهند . اما همينكه به حديبيه - تقريبا در دو فرسخي‏مكه - رسيدند قريش جبهه گرفتند و مانع ورود مسلمين شدند . با اينكه ماه‏حرام بود و طبق قانون جاهليت نيز قريش حق نداشتند مانع شوند و رسول‏اكرم توضيح دادجز زيارت كعبه قصدي ندارم و پس از انجام اعمال برمي‏گردم ، قريش‏موافقت نكردند . مسلمانان اصرار داشتند كه به عنف وارد مكه شوند ولي‏رسول اكرم حاضر نشد و نخواست احترام كعبه بريزد . موافقت شد پيمان صلحي‏ميان قريش و مسلمانان منعقد گردد .

خالد آن را نوشت و نزد پيغمبر برديم . پيغمبر به يك نفر دستور داد آن‏را بخواند . همينكه به " ربا " رسيد گفت دست مرا روي كلمه ربا بگذار. او دست پيغمبر را روي آن كلمه گذاشت و پيغمبر با دست خود آن را محوكرد و اين آيه قرآن را خواند : " « يا ايها الذين آمنوا اتقوا الله وذروا ما بقي من الربا » " . شنيدن اين آيه به روح ما ايمان واطمينان بخشيد . قبول كرديم ربا نخوريم . آن شخص كه نامه را مي‏خواندادامه داد، به موضوع " زنا " رسيد . باز پيغمبر دست خويش را روي آن‏كلمه گذاشت و خواند " « و لا تقربوا الزنا انه كان فاحشه ». . . "

ادعای عجيب

عجيب اين است كه طبق آنچه چهار سال پيش بعضي از مجلات و نشريات‏ايران نوشتند يكي ازدانشمندان مسلمان هند به نام دكتر سيدعبداللطيف كه اهل حيدر آباد هند است و رياست انستيتوي مطالعات فرهنگي‏درباره هند و شرق نزديك ، و همچنين رياست آكادمي مطالعات اسلامي‏
حيدرآباد را به عهده دارد ، در يكي از كنفرانسهاي اسلامي هند سخنراني‏مبسوطي در اين زمينه كرده و به زبان انگليسي منتشر كرده و مدعي شده كه‏رسول خدا حتي قبل از دوره رسالت مي‏خوانده و مي‏نوشته است !
انتشار گفته‏هاي آقاي دكتر سيد عبداللطيف هيجان خاصي در ميان خوانندگان‏ايراني ايجاد كرد و مراجعات و پرسشهاي زيادي همان وقت از مقامات‏مربوطه در اين باره مي‏شد . اينجانب همان وقت يك سخنراني كوتاهي براي دانش آموزان در اين زمينه ايراد كرد .
از نظر علاقه‏اي كه همان وقت در عموم احساس مي‏شد و هم از نظر اينكه درسخنان آقاي دكتر سيد عبداللطيف چيزهايي هست كه از يك محقق بعيد است ،ما سخنان ايشان را نقل و نقد مي‏كنيم . ايشان مدعي شده‏اند كه :
. 1 علت اينكه گفته شده رسول اكرم نه مي‏خوانده و نه مي‏نوشته است ،فقط اشتباهي است كه مفسران در تفسير كلمه " امي " كرده‏اند . اين كلمه‏در سوره اعراف در آيه 156 و 157 در وصف رسول اكرم آمده است . در آيه‏156 مي‏فرمايد :« الذين يتبعون الرسول النبي الامي ».
آناني كه فرستاده‏اي را كه پيامبري امي است ، پيروي مي‏كنند .
در آيه 157 مي‏فرمايد :« فامنوا بالله و رسوله النبي الامي ».
به خدا و فرستاده‏اش پيامبر امي ايمان بياوريد .
ايشان مي‏گويند مفسران پنداشته‏اند كه معني " امي " درس ناخوانده است‏، در صورتي كه معني " امي " اين نيست .
. 2 در قرآن آيات ديگري هست كه به صراحت مي‏فهماند رسول خدا ، هم‏مي‏خوانده و هم مي‏نوشته است .
. 3 برخي از احاديث معتبر و نقلهاي تاريخي به صراحت خواندن و نوشتن‏رسول خدا را ثبت كرده است .
اينهاست خلاصه ادعاي مشار اليه . ما به ترتيب اين سه قسمت را بحث وانتقاد مي‏كنيم .

1.آيا منشأ اعتقاد به درس ناخواندگی پيغمبر تفسير كلمه " امی " بوده است ؟

ادعاي اين دانشمند كه مي‏گويد منشا اعتقاد مسلمانان به درس ناخواندگي‏پيغمبر فقط تفسير كلمه " امي " بوده است بي اساس است ، زيرا :

اولا ، تاريخ عرب و مكه مقارن ظهور اسلام گواه قاطع بر درس ناخواندگي‏پيغمبر است . قبلا توضيح داده‏ايم كه وضع خواندن و نوشتن در محيط حجاز ،مقارن ظهور اسلام ، آنچنان محدود بوده است كه نام فرد فرد كساني كه بااين صنعت آشنا بودند به واسطه كثرت اشتهار در متون تواريخ ثبت شده‏است و احدي پيغمبر را جزء آنان به شمار نياورده است . فرضا در قرآن‏اشاره و يا تصريحي به اين مطلب نمي‏بود، مسلمين مجبور بودند به حكم‏تاريخ قطعي قبول كنند كه پيغمبرشان درس ناخوانده بوده است.
ثانيا ، در خود قرآن آيه ديگري هست كه از آيات سوره اعراف كه درآنها كلمه " امي " به كار رفته است صراحت كمتري ندارد . مفسران اسلامي‏در مفهوم كلمه امي كه در آيات سوره اعراف هست كم و بيش اختلاف نظردارند ، ولي در مفهوم اين آيه از نظر دلالت بر درس ناخواندگي پيغمبراكرم هيچ گونه اختلاف نظر ندارند . آن آيه اين است :
« وما كنت تتلوا من قبله من كتاب ولا تخطه بيمينك اذا لارتاب‏المبطلون »
تو پيش از نزول قرآن هيچ نوشته‏اي را نمي‏خواندي و با دست راست خود (كه وسيله نوشتن است ) نمي‏نوشتي . و اگر قبلا مي‏خواندي و مي‏نوشتي ، ياوه‏گويان شك و تهمت به وجود مي‏آوردند .
اين آيه صراحت دارد كه پيغمبر قبل از رسالت نه مي‏خوانده و نه مي‏نوشته‏است . مفسران اسلامي عموما اين آيه را همين طور تفسير كرده‏اند . امامشاراليه مدعي است كه در تفسير اين آيه نيز اشتباه شده است ، مدعي است‏كلمه " كتاب " در اين آيه اشاره به كتابهاي مقدس است از قبيل تورات‏و انجيل ، مدعي است اين آيه مي‏گويد تو قبل از نزول قرآن با هيچ كتاب‏مقدسي آشنا نبودي ، زيرا اين كتابها به زبان عربي نبود ، و اگر آن كتابهارا كه به زبان غير عربي است خوانده بودي مورد شك و تهمت ياوه گويان‏واقع مي‏شدي .
اين ادعا صحيح نيست . " كتاب " در لغت عربي ، بر خلاف مفهوم رايج‏امروز اين كلمه در زبان فارسي ، به معني مطلق نوشته است ، خواه نامه‏باشد يا دفتر ، مقدس و آسماني باشد يا غير مقدس و غير آسماني . در قرآن‏كريم اين كلمه مكرر استعمال شده است :
گاهي در مورد نامه‏اي كه ميان دو نفر مبادله مي‏شود به كار رفته است ،مانند آنچه درباره ملكه سبا آمده است :
« يا ايها الملاء اني القي الي كتاب كريم انه من سليمان »
اي بزرگان ! نامه‏اي گرامي به من رسيده است . نامه از سليمان است .و گاهي در مورد قراردادي كه به عنوان سند ميان دو نفر مبادله مي‏شود
استعمال شده است :
« والذين يبتغون الكتاب مما ملكت ايمانكم فكاتبوهم »
بردگاني كه مايل‏اند طبق يك قرارداد ، خود را آزاد كنند ، تقاضاي آنان‏را بپذيريد و با آنها قرارداد مبادله كنيد .

و گاهي در مورد الواح غيبي و حقايق ملكوتي كه حكايت علمي از حوادث‏جهان دارند به كار رفته است:
« و لا رطب و لا يابس الا في كتاب مبين »
هيچ تر و يا خشكي نيست مگر آنكه در نوشته‏اي روشن مضبوط است .
در قرآن كريم تنها در مواردي كه كلمه " اهل " به اين كلمه اضافه شده‏و " اهل الكتاب " گفته شده است، اصطلاح خاصي منظور شده است .اهل كتاب يعني پيروان يكي از كتب آسماني . در سوره
نساء آيه 153 چنين مي‏فرمايد :
« يسلك اهل الكتاب ان تنزل عليهم كتابا من السماء ».
پيروان كتاب آسماني ، از تو مي‏خواهند كه از آسمان نامه‏اي بر آنها فرودآوري .
در اين آيه اين كلمه دو نوبت ذكر شده است : يك نوبت با كلمه اهل ويك نوبت تنها . آنجا كه كلمه اهل به اين كلمه اضافه شده است مقصودكتاب آسماني است ، و آنجا كه تنها ذكر شده يك نامه ساده است .
بعلاوه ، جمله " « و لا تخطه بيمينك »" خود قرينه است كه مقصود اين‏است : " تو نه مي‏خواندي و نه مي‏نوشتي ، و اگر خواندن و نوشتن مي‏دانستي‏تو را متهم مي‏كردند كه از جاي ديگر گرفته و نوشته‏اي اما چون تو نه خواندن‏مي‏دانستي و نه نوشتن ، پس جايي براي اين تهمت نيست " .
اما اگر مقصود اين باشد كه تو كتابهاي مقدس را چون به زبان ديگر است‏نخوانده‏اي ، معني آيه اين خواهد بود : " تو قبلا به زبانهاي ديگرنمي‏خواندي و به آن زبانها نمي‏نوشتي " و البته معني درستي نيست ، زيراتنها خواندن آن كتابها با آن زبانها كافي بود براي تهمت . لازم نبود كه‏حتما با آن زبانها بتواند بنويسد ، همين قدر كه با آن زبانها مي‏خواند ،ولو با زبان خودش مي‏نوشت ، كافي بود كه مورد تهمت قرار گيرد .آري ، در اينجا نكته‏اي هست كه ممكن است مويد نظر آقاي دكتر سيدعبداللطيف باشد ، هر چند خود وي متذكر اين نكته نشده است ، هيچيك ازمفسران نيز به آن توجه نكرده‏اند .
در اين آيه كريمه كلمه " « تتلوا »" به كار رفته است كه از ماده "تلاوت " است . تلاوت همچنانكه راغب در مفردات گفته ، اختصاص دارد به‏قرايت آيات مقدس ، بر خلاف كلمه " قرايت " كه اعم است . پس هر
چند كلمه " كتاب " اعم است از كتاب مقدس و غير مقدس ، اما كلمه "« تتلوا »" اختصاص دارد به قرايت آيات مقدس .ولي ظاهرا علت اينكه در اينجا كلمه " « تتلوا »" به كار رفته است‏اين است كه مورد بحث ، قرآن است و از لحاظ " مشاكله " كه جزء صنايع‏بديعيه است در مورد قرايت ساير چيزها نيز اين كلمه به كار رفته است ،مثل اين است كه چنين گفته باشد : " تو اكنون قرآن تلاوت مي‏كني ، ولي‏
قبل از قرآن هيچ نوشته‏اي را تلاوت نمي‏كردي " .
آيه ديگري كه مشعر بر درس ناخواندگي رسول اكرم است آيه 52 از سوره‏شوري است :
« وكذلك اوحينا اليك روحا من امرنا ما كنت تدري ما الكتاب و لاالايمان ».
ما قرآن را كه روح و حيات است ، از " امر " خود بر تو وحي كرديم .تو قبلا نمي‏دانستي نوشته چيست ، ايمان چيست .
اين آيه مي‏گويد تو قبل از نزول وحي با كتاب و نوشته آشنا نبودي . آقاي‏دكتر سيد عبداللطيف از اين آيه ذكري به ميان نياورده است . ممكن است‏بگويد مقصود از كلمه " كتاب " در اين آيه نيز متون مقدس است كه به‏زبان غير عربي بوده است . جواب همان است كه در آيه پيش گفتيم .
مفسران اسلامي به دليلي كه بر ما روشن نيست گفته‏اند مقصود از كتاب ،خصوص قرآن است . بنابراين تفسير اين آيه از مورد استدلال خارج است .

ثالثا، مفسران اسلامي هرگز در مفهوم كلمه امي وحدت نظر نداشته‏اند ، درصورتي كه درباره درس ناخواندگي و آشنا نبودن رسول اكرم قبل از رسالت باخواندن و نوشتن ، همواره وحدت نظر ميان همه مفسران بلكه ميان جميع علماي‏اسلام وجود داشته است ، و اين خود دليل قاطعي است كه منشا اعتقاد مسلمين‏به درس ناخواندگي رسول اكرم تفسير كلمه " امي " نبوده است . امامفهوم كلمه "امی"

مفسران اسلامی كلمه امی را سه جور تفسير كرده‏ اند

1. درس ناخوانده و ناآشنا به خط و نوشته

اكثريت طرفدار اين نظرند و يا لااقل اين نظر را ترجيح مي‏دهند .طرفداران اين نظر گفته‏اند اين كلمه منسوب به " ام" است كه به معني‏ مادر است . امي يعني كسي كه به حالت مادرزادي از لحاظ اطلاع بر خطوط ونوشته‏ها و معلومات بشري باقي مانده است ، و يا منسوب به " امت "است ، يعني كسي كه به عادت اكثريت مردم است ، زيرا اكثريت توده ، خط و نوشتن نمي‏دانستند و عده كمي مي‏دانستند ، همچنانكه " عامي " نيز يعني‏ كسي كه مانند عامه مردم است و جاهل است . بعضي گفته‏اند يكي ازمعاني كلمه " امت "خلقت است و " امي " يعني كسي كه بر خلقت و حالت اوليه كه بي‏سوادي‏است باقي است و به شعري از " اعشي " استناد شده است ( 1 ) ، و به هرحال ، چه مشتق از " ام " باشد و چه از ( امت " ، و " امت " به هرمعني باشد ، معني اين كلمه درس ناخوانده است .

2. اهل ام القری

3.مشركين عرب كه تابع كتاب آسمانی نبودند

ممكن نيست مردمي فقط به خاطر اينكه با زبان و كتاب مخصوصي آشنايي‏ندارند ولي به زبان خودشان بخوانند و بنويسند به آنها " اميين " گفته‏شود ، زيرا به هر حال ريشه اين كلمه بنابراين تفسير نيز كلمه " ام " يا" امت " است و مفهوم باقي بودن به حالت اولي و مادرزادي را مي‏رساند.

و اما علت اينكه اين كلمه از ريشه ام القري شناخته نشده است با اينكه‏به صورت احتمال همواره آن را ذكر مي‏كرده‏اند ،اشكالات فراواني است كه در اين معني وجود داشته است و قبلا بيان شد .پس تعجب اين دانشمند هندي بي جاست .

اول و آخر شده بر انبيا

2آيا از قرآن استفاده می‏شود كه رسول اكرم می‏خوانده و می‏نوشته است ؟

اي اهل ايمان ! هنگامي كه نسبت به يكديگر تعهداتي براي مدت معيني‏پيدا مي‏كنيد آن را بنويسيد . بايد نويسنده‏اي به درستي و انصاف و عدالت‏ آن را بنويسد .

سبب پیدایش نهضت قلم

مرحوم سيد جمال الدين اسدآبادی می‏گفته است:

علی ( عليه السلام ) درباره رسول اكرم می‏فرمايد:

ترسم اين نكته به تحقيق نتاني‏ دانست

ابن خلدون در مقدمه معروف خويش فصل " في ان الخط والكتابه من عداد الصنايع الانسانيه " بحثي مي‏كند دراطراف اينكه خط از آن نظر كمال است‏كه زندگي بشر اجتماعي است و افراد به كسب معلومات يكديگر نيازمندند .

كلمه " صحيفه " و كلمه " « يتلوا »" .

و در هر حال ، اينكه آن متن از بر خوانده شود يا از رو ، نه در مفهوم‏قرايت دخالت دارد و نه در مفهوم تلاوت . عليهذا آيه فوق الذكر جز اين‏نمي‏گويد كه پيغمبر آيات قرآن را كه بر صفحاتي نوشته شده است براي مردم‏تلاوت مي‏كند .
اساسا چه احتياجي هست كه پيغمبر هنگام تلاوت آيات قرآن ، از روبخواند ؟ قرآن را صدها نفر از مسلمانان حفظ بودند ، آيا خود پيغمبر ازحفظ نبود و نيازمند بود از رو بخواند ؟ خداوند حفظ او را خصوصا تضمين‏كرده بود ( « سنقريك فلا تنسي »)
مجموعا معلوم شد كه از آيات قرآن به هيچ وجه استفاده نمي‏شود كه رسول‏خدا مي‏خوانده و يا مي‏نوشته است ، عكس آن استفاده مي‏شود ، و فرضااستفاده شود كه آن حضرت مي‏خوانده و مي‏نوشته است ، تازه مربوط به دوره‏رسالت است و حال آنكه مدعاي مشاراليه اين است كه رسول خدا قبل ازرسالت مي‏خوانده و مي‏نوشته است .

3. تواريخ و احاديث

اتهام مخالفان

در آغاز اين مقاله گفتيم مخالفان پيغمبر و اسلام در آن تاريخ ، آن حضرت‏را به اخذ مطلب از افواه ديگران متهم كردند ( در آياتي از قرآن اين‏اتهام منعكس است ) ، ولي به اين جهت متهم نكردند كه چون باسواد است وخواندن و نوشتن مي‏داند ، شايد كتابهايي نزد خود دارد و مطالبي كه مي‏آورد
از آن كتابها استفاده كرده است .
ممكن است كسي بگويد رسول خدا را به اين جهت نيز متهم كرده‏اند و اين‏اتهام نيز در قرآن منعكس است . در سوره فرقان آيه 5 مي‏فرمايد :
« و قالوا اساطير الاولين اكتتبها فهي تملي عليه بكرش و اصيلا » .
گفتند : اينها كه اين مي‏گويد افسانه‏هاي پيشينيان است كه آنها را نوشته‏پس هر صبح و شام بر او املاء و القاء مي‏شود .
جواب اين است كه گذشته از اينكه اتهامات دشمنان پيغمبر آنچنان تعصب‏آميز و ناشي از عقده و احساسات بود كه به تعبير قرآن جز " ظلم و زور "نامي بر آن نتوان نهاد ، اين آيه صراحت ندارد كه آنها مدعي بوده‏اندپيغمبر خودش مي‏نوشته است . كلمه " اكتتاب " ، هم به معني نوشتن آمده‏است و هم به معني " استكتاب " كه عبارت است از اينكه شخصي از ديگري‏
بخواهد كه براي او بنويسد .
ذيل آيه قرينه است كه مقصود معني دوم است ، زيرا مضمون آيه اين است‏: " آنها گفتند افسانه‏هاي پيشينيان را نوشته ( يا ديگران برايش‏نوشته‏اند ) پس هر بامداد و پسين بر او قرايت مي‏شود " . " اكتتاب "را به صورت ماضي و " املاء " را به صورت جاري و مستمر ذكر كرده است ،يعني چيزهايي كه قبلا آنها را نويسانيده است ، ديگران كه سواد خواندن‏دارند هر صبح و شام مي‏آيند و بر او مي‏خوانند و او از آنها ياد مي‏گيرد وحفظ مي‏كند . اگر خود پيغمبر خواندن مي‏دانست لزومي نداشت بگويند ديگران‏هر صبح و شام بر او املاء كنند ، كافي بود بگويند خودش مراجعه مي‏كند و به‏ذهن مي‏سپارد.پس حتي كافران زورگو و تهمت ساز زمان پيغمبر نيز كه همه گونه تهمت‏به او مي‏زدند : ديوانه‏اش مي‏خواندند ، ساحر و جادوگرش مي‏ناميدند ،كذابش لقب دادند ، به تعلم شفاهي از افواه ديگران متهمش كردندنتوانستند ادعا كنند چون خواندن و نوشتن مي‏داند محتويات كتابهاي ديگر را
به نام خودش براي ما مي‏خواند .

نتيجه